Koray
New member
Rinso Kimin? Boykot mu? Sorunun Ardındaki Daha Büyük Toplumsal Tartışma
Market rafında sıradan bir deterjan paketine bakarken insanın aklına artık yalnızca “Bu iyi temizliyor mu?” sorusu gelmiyor. “Bu markanın sahibi kim?”, “Hangi ülkede üretiliyor?”, “Hangi şirketlere bağlı?”, “Param nereye gidiyor?” ve hatta “Tüketim tercihim siyasi ya da etik bir anlam taşıyor mu?” gibi sorular da gündeme geliyor. Rinso hakkında son yıllarda oluşan boykot tartışmasını da yalnızca bir deterjan markasının tercih edilip edilmemesi olarak görmek bana eksik geliyor. Çünkü mesele; küresel şirketlerin gücü, tüketicinin sınıfsal konumu, kadınların görünmeyen ev içi emeği, erkeklerin tüketim kararlarına katılımı, ırk ve etnik kimlik üzerinden oluşan eşitsizlikler ve Filistin-İsrail meselesine ilişkin politik duyarlılıklarla iç içe geçmiş durumda.
Öncelikle temel bilgiyi netleştirelim: Rinso, Unilever bünyesindeki bir deterjan markasıdır. Unilever Türkiye'nin kendi kurumsal dokümanlarında Rinso, şirketin Türkiye'deki markaları arasında yer alıyor. Aynı dokümanda Türkiye'de binlerce çalışanın ve çok sayıda tedarikçinin bulunduğu geniş bir ekonomik yapıdan söz ediliyor. Unilever
Dolayısıyla “Rinso İsrail malı mı?” sorusuna doğrudan “evet” demek doğru değildir. Rinso'nun İsrail menşeli bir marka olduğu yönünde güvenilir bir kanıt bulunmamaktadır. Ancak “İsrail malı değilse boykot konusu da değildir” şeklindeki yaklaşım da tartışmayı fazlasıyla basitleştirir. Çünkü günümüzde boykotların bir bölümü ürünün menşesine değil, markanın bağlı olduğu şirketin faaliyetlerine ve ticari ilişkilerine yönelik gerçekleştiriliyor.
Rinso Boykot mu? Önce “Boykot” Kelimesini Tanımlamak Gerekiyor
İnternette Rinso hakkında birbirinden farklı boykot listeleri bulunuyor. Bazı boykot platformları Rinso'yu açık biçimde boykot edilen markalar arasında gösteriyor. Örneğin Boykot.co, Rinso'yu Unilever bağlantısı nedeniyle boykot listesine alıyor ve gerekçesini Unilever'in İsrail'deki ticari faaliyetleri ve Strauss Group ile ilişkileri üzerinden açıklıyor. Boykot Başka bazı platformlarda da benzer gerekçeler kullanılıyor. Kolay Boykot
Fakat burada önemli bir ayrım var: Bir internet sitesinin “boykot listesi” oluşturması, devlet tarafından verilmiş resmî bir boykot kararı anlamına gelmez. Ayrıca bütün boykot hareketleri aynı kriterleri kullanmaz. Bir grup yalnızca İsrail merkezli şirketleri hedeflerken başka bir grup İsrail'de ticari faaliyeti bulunan çok uluslu şirketleri de kapsayabilir.
Unilever ise geçmişte BDS hareketini desteklemediğini açıkça belirtmiş ve İsrail'deki ticari faaliyetlerine bağlılığını ifade etmiştir. Şirketin 2021 yıllık raporunda, Ben & Jerry's'in Batı Şeria'daki satışlarına ilişkin tartışmaların ardından Unilever'in İsrail'deki ticari varlığını sürdürdüğü ve BDS hareketini desteklemediği belirtiliyor. Unilever
Öte yandan BDS hareketi de Unilever ile Ben & Jerry's arasındaki bu anlaşmazlığı kendi boykot yaklaşımının gerekçelerinden biri olarak değerlendirmiştir. BDS Movement
Bu nedenle daha doğru ifade şudur: Rinso İsrail markası değildir; ancak Unilever'in İsrail'deki ticari ilişkileri nedeniyle bazı tüketici ve boykot platformları tarafından boykot edilmektedir. Bunun resmî bir devlet boykotu ile aynı şey olmadığı özellikle belirtilmelidir.
Bir Deterjanın Toplumsal Cinsiyetle Ne İlgisi Var?
İlk bakışta Rinso ile toplumsal cinsiyet arasında hiçbir bağlantı yokmuş gibi görünebilir. Oysa deterjan, ev içi emeğin tam merkezindeki ürünlerden biridir.
Çamaşır yıkamak yalnızca makineye deterjan koymaktan ibaret değildir. Kirli çamaşırları ayırmak, ne zaman yıkanacağını takip etmek, çocukların kıyafetlerini düzenlemek, havluları değiştirmek, deterjanın bitip bitmediğini fark etmek, uygun ürünü satın almak ve bütün bunları tekrar tekrar yapmak ciddi bir “zihinsel yük” oluşturur.
Bu işlerin tarihsel olarak kadınlarla özdeşleştirilmesi, temizlik ürünlerinin reklamlarında da uzun süre kadınların başrolde kullanılmasına yol açtı. Böylece deterjan yalnızca bir tüketim ürünü değil, “iyi ev kadını”, “temiz anne”, “düzenli aile” gibi toplumsal normların da bir parçası hâline geldi.
Burada kadınların deneyimlerini genellememek önemli. Her kadın ev işlerinin tamamını üstlenmiyor; her erkek de ev işlerinden uzak değil. Ancak toplumsal yapı bireysel tercihlerden daha geniş bir mesele. Bir kadın hem çalışıp hem ev işlerinin çoğunu üstleniyorsa, deterjan satın alma kararı onun için yalnızca ekonomik bir tercih değildir. Zaman, emek ve sorumluluk meselesidir.
Unilever'in kendi raporları da toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin şirketler açısından yalnızca “kadın sayısı” meselesi olmadığını kabul ediyor. Şirket, kadınların liderlik pozisyonlarında temsili, ücret farkları ve işe alım süreçlerindeki önyargılar üzerinde çalıştığını belirtiyor. 2023'te yöneticilerin yüzde 55'inin kadın olduğunu açıklarken, en üst düzey yönetici grubunda kadınların oranının yüzde 15 olduğunu da bildiriyor. Unilever
Bu veriler bize basit ama önemli bir şey söylüyor: Bir şirketin kadın çalışanlarının yüksek olması, otomatik olarak toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlandığı anlamına gelmiyor.
Kadınların Deneyimi: “Tüketici” Olmaktan Daha Fazlası
Boykot tartışmalarında kadınların deneyiminin ayrıca düşünülmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü özellikle aile içinde günlük alışveriş ve temizlik kararlarının önemli bir bölümünü kadınlar üstlenebiliyor. Bu durum kadını aynı anda hem tüketici hem bakım emeğini taşıyan kişi hâline getirebiliyor.
Bir kadın “Bu markayı almak istemiyorum” dediğinde bunun arkasında yalnızca politik bir görüş bulunmayabilir. İnsan haklarına duyarlılık, vicdani sorumluluk, çocuklarının geleceğine ilişkin kaygı, ekonomik bağımsızlık veya ailesindeki diğer bireylerle yaşadığı değer çatışmaları da etkili olabilir.
Ama başka bir kadın aynı ürünü almaya devam edebilir. Bunun nedeni de anlaşılabilir olabilir. Daha ucuz bir deterjan bulamamak, aile bütçesinin sınırlı olması, çocuğun ihtiyaçlarının öncelikli olması veya alternatif ürünlere erişememek onun politik duyarlılığının daha düşük olduğunu kanıtlamaz.
İşte burada sınıf meselesi devreye giriyor.
Boykotun Sınıfsal Boyutu: Herkesin “Seçme Özgürlüğü” Aynı mı?
Boykot çağrılarında sık sık “Başka marka al” deniyor. Fakat bu cümle, ekonomik açıdan herkes için aynı derecede uygulanabilir değil.
Yüksek gelirli bir tüketici için belirli bir markayı bırakıp daha pahalı bir alternatif almak kolay olabilir. Asgari ücretle geçinen, kira ve faturalarını güçlükle ödeyen bir aile içinse birkaç yüz liralık fiyat farkı bile önemlidir.
Dolayısıyla “Boykot etmiyorsan duyarsızsın” yaklaşımı sınıfsal olarak sorunlu olabilir.
Tüketim ahlakını yalnızca bireyin vicdanına yüklemek, ekonomik yapıyı görünmez hâle getirebilir. Oysa büyük şirketler küresel tedarik zincirleri, sermaye hareketleri, yatırımcılar, devletler ve milyonlarca tüketiciyle bağlantılı karmaşık sistemlerin parçasıdır.
Market rafında sıradan bir deterjan paketine bakarken insanın aklına artık yalnızca “Bu iyi temizliyor mu?” sorusu gelmiyor. “Bu markanın sahibi kim?”, “Hangi ülkede üretiliyor?”, “Hangi şirketlere bağlı?”, “Param nereye gidiyor?” ve hatta “Tüketim tercihim siyasi ya da etik bir anlam taşıyor mu?” gibi sorular da gündeme geliyor. Rinso hakkında son yıllarda oluşan boykot tartışmasını da yalnızca bir deterjan markasının tercih edilip edilmemesi olarak görmek bana eksik geliyor. Çünkü mesele; küresel şirketlerin gücü, tüketicinin sınıfsal konumu, kadınların görünmeyen ev içi emeği, erkeklerin tüketim kararlarına katılımı, ırk ve etnik kimlik üzerinden oluşan eşitsizlikler ve Filistin-İsrail meselesine ilişkin politik duyarlılıklarla iç içe geçmiş durumda.
Öncelikle temel bilgiyi netleştirelim: Rinso, Unilever bünyesindeki bir deterjan markasıdır. Unilever Türkiye'nin kendi kurumsal dokümanlarında Rinso, şirketin Türkiye'deki markaları arasında yer alıyor. Aynı dokümanda Türkiye'de binlerce çalışanın ve çok sayıda tedarikçinin bulunduğu geniş bir ekonomik yapıdan söz ediliyor. Unilever
Dolayısıyla “Rinso İsrail malı mı?” sorusuna doğrudan “evet” demek doğru değildir. Rinso'nun İsrail menşeli bir marka olduğu yönünde güvenilir bir kanıt bulunmamaktadır. Ancak “İsrail malı değilse boykot konusu da değildir” şeklindeki yaklaşım da tartışmayı fazlasıyla basitleştirir. Çünkü günümüzde boykotların bir bölümü ürünün menşesine değil, markanın bağlı olduğu şirketin faaliyetlerine ve ticari ilişkilerine yönelik gerçekleştiriliyor.
Rinso Boykot mu? Önce “Boykot” Kelimesini Tanımlamak Gerekiyor
İnternette Rinso hakkında birbirinden farklı boykot listeleri bulunuyor. Bazı boykot platformları Rinso'yu açık biçimde boykot edilen markalar arasında gösteriyor. Örneğin Boykot.co, Rinso'yu Unilever bağlantısı nedeniyle boykot listesine alıyor ve gerekçesini Unilever'in İsrail'deki ticari faaliyetleri ve Strauss Group ile ilişkileri üzerinden açıklıyor. Boykot Başka bazı platformlarda da benzer gerekçeler kullanılıyor. Kolay Boykot
Fakat burada önemli bir ayrım var: Bir internet sitesinin “boykot listesi” oluşturması, devlet tarafından verilmiş resmî bir boykot kararı anlamına gelmez. Ayrıca bütün boykot hareketleri aynı kriterleri kullanmaz. Bir grup yalnızca İsrail merkezli şirketleri hedeflerken başka bir grup İsrail'de ticari faaliyeti bulunan çok uluslu şirketleri de kapsayabilir.
Unilever ise geçmişte BDS hareketini desteklemediğini açıkça belirtmiş ve İsrail'deki ticari faaliyetlerine bağlılığını ifade etmiştir. Şirketin 2021 yıllık raporunda, Ben & Jerry's'in Batı Şeria'daki satışlarına ilişkin tartışmaların ardından Unilever'in İsrail'deki ticari varlığını sürdürdüğü ve BDS hareketini desteklemediği belirtiliyor. Unilever
Öte yandan BDS hareketi de Unilever ile Ben & Jerry's arasındaki bu anlaşmazlığı kendi boykot yaklaşımının gerekçelerinden biri olarak değerlendirmiştir. BDS Movement
Bu nedenle daha doğru ifade şudur: Rinso İsrail markası değildir; ancak Unilever'in İsrail'deki ticari ilişkileri nedeniyle bazı tüketici ve boykot platformları tarafından boykot edilmektedir. Bunun resmî bir devlet boykotu ile aynı şey olmadığı özellikle belirtilmelidir.
Bir Deterjanın Toplumsal Cinsiyetle Ne İlgisi Var?
İlk bakışta Rinso ile toplumsal cinsiyet arasında hiçbir bağlantı yokmuş gibi görünebilir. Oysa deterjan, ev içi emeğin tam merkezindeki ürünlerden biridir.
Çamaşır yıkamak yalnızca makineye deterjan koymaktan ibaret değildir. Kirli çamaşırları ayırmak, ne zaman yıkanacağını takip etmek, çocukların kıyafetlerini düzenlemek, havluları değiştirmek, deterjanın bitip bitmediğini fark etmek, uygun ürünü satın almak ve bütün bunları tekrar tekrar yapmak ciddi bir “zihinsel yük” oluşturur.
Bu işlerin tarihsel olarak kadınlarla özdeşleştirilmesi, temizlik ürünlerinin reklamlarında da uzun süre kadınların başrolde kullanılmasına yol açtı. Böylece deterjan yalnızca bir tüketim ürünü değil, “iyi ev kadını”, “temiz anne”, “düzenli aile” gibi toplumsal normların da bir parçası hâline geldi.
Burada kadınların deneyimlerini genellememek önemli. Her kadın ev işlerinin tamamını üstlenmiyor; her erkek de ev işlerinden uzak değil. Ancak toplumsal yapı bireysel tercihlerden daha geniş bir mesele. Bir kadın hem çalışıp hem ev işlerinin çoğunu üstleniyorsa, deterjan satın alma kararı onun için yalnızca ekonomik bir tercih değildir. Zaman, emek ve sorumluluk meselesidir.
Unilever'in kendi raporları da toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin şirketler açısından yalnızca “kadın sayısı” meselesi olmadığını kabul ediyor. Şirket, kadınların liderlik pozisyonlarında temsili, ücret farkları ve işe alım süreçlerindeki önyargılar üzerinde çalıştığını belirtiyor. 2023'te yöneticilerin yüzde 55'inin kadın olduğunu açıklarken, en üst düzey yönetici grubunda kadınların oranının yüzde 15 olduğunu da bildiriyor. Unilever
Bu veriler bize basit ama önemli bir şey söylüyor: Bir şirketin kadın çalışanlarının yüksek olması, otomatik olarak toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlandığı anlamına gelmiyor.
Kadınların Deneyimi: “Tüketici” Olmaktan Daha Fazlası
Boykot tartışmalarında kadınların deneyiminin ayrıca düşünülmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü özellikle aile içinde günlük alışveriş ve temizlik kararlarının önemli bir bölümünü kadınlar üstlenebiliyor. Bu durum kadını aynı anda hem tüketici hem bakım emeğini taşıyan kişi hâline getirebiliyor.
Bir kadın “Bu markayı almak istemiyorum” dediğinde bunun arkasında yalnızca politik bir görüş bulunmayabilir. İnsan haklarına duyarlılık, vicdani sorumluluk, çocuklarının geleceğine ilişkin kaygı, ekonomik bağımsızlık veya ailesindeki diğer bireylerle yaşadığı değer çatışmaları da etkili olabilir.
Ama başka bir kadın aynı ürünü almaya devam edebilir. Bunun nedeni de anlaşılabilir olabilir. Daha ucuz bir deterjan bulamamak, aile bütçesinin sınırlı olması, çocuğun ihtiyaçlarının öncelikli olması veya alternatif ürünlere erişememek onun politik duyarlılığının daha düşük olduğunu kanıtlamaz.
İşte burada sınıf meselesi devreye giriyor.
Boykotun Sınıfsal Boyutu: Herkesin “Seçme Özgürlüğü” Aynı mı?
Boykot çağrılarında sık sık “Başka marka al” deniyor. Fakat bu cümle, ekonomik açıdan herkes için aynı derecede uygulanabilir değil.
Yüksek gelirli bir tüketici için belirli bir markayı bırakıp daha pahalı bir alternatif almak kolay olabilir. Asgari ücretle geçinen, kira ve faturalarını güçlükle ödeyen bir aile içinse birkaç yüz liralık fiyat farkı bile önemlidir.
Dolayısıyla “Boykot etmiyorsan duyarsızsın” yaklaşımı sınıfsal olarak sorunlu olabilir.
Tüketim ahlakını yalnızca bireyin vicdanına yüklemek, ekonomik yapıyı görünmez hâle getirebilir. Oysa büyük şirketler küresel tedarik zincirleri, sermaye hareketleri, yatırımcılar, devletler ve milyonlarca tüketiciyle bağlantılı karmaşık sistemlerin parçasıdır.