Sude
New member
Bu kişinin daha temkinli davranması, yalnızca özgüven eksikliğiyle açıklanamaz. Önceki ayrımcılık deneyimleri, yeni bir ortamda karşılaşabileceği riskleri farklı değerlendirmesine neden olabilir.
Devam eden araştırmalar, ayrımcılığın istihdam ve fırsat eşitliği üzerindeki etkilerini çeşitli yöntemlerle incelemiştir. Örneğin Marianne Bertrand ve Sendhil Mullainathan'ın 2004 yılında yayımlanan Are Emily and Greg More Employable than Lakisha and Jamal? başlıklı araştırması, ABD'deki iş ilanlarına gönderilen benzer özgeçmişlerde kullanılan isimlerin işverenlerden gelen geri dönüşleri etkileyebildiğini göstermiştir. Araştırmacılar, beyaz Amerikalılarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlerin, siyah Amerikalılarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlerden daha fazla geri dönüş aldığını bildirmiştir.
Bu çalışma, bireysel yeterliliğin tek başına sonuçları belirlemediğini gösteren önemli örneklerden biridir. Bir kişinin başvurusunun reddedilmesi, her zaman onun yanlış bir strateji izlediği veya yeterince çaba göstermediği anlamına gelmez.
Benzer şekilde, ayrımcılığa maruz kalma ihtimali olduğunu düşünen bir kişinin belirli bir ortamdan uzak durması da bağlama göre rasyonel bir güvenlik stratejisi olabilir. Ancak böyle bir stratejinin kişiye yüklediği maliyetleri de unutmamak gerekir. İnsanlar sürekli kendilerini kanıtlamak, davranışlarını denetlemek veya olası önyargıları önceden hesaplamak zorunda kaldıklarında zaman, enerji ve fırsat kaybedebilirler.
Irk ve etnik köken üzerinden yapılan değerlendirmelerde de farklı grupları tek bir deneyime indirgememek gerekir. Göçmenlerin, azınlık gruplarının ve farklı etnik toplulukların karşılaştığı engeller ülkeye, döneme, hukuki statüye, eğitim düzeyine ve ekonomik koşullara göre değişir.
Bu nedenle doğru soru, “Bu insan neden böyle davranıyor?” sorusuyla sınırlı kalmamalıdır. “Bu insan hangi deneyimlerden geçti ve hangi riskleri hesaba katmak zorunda?” sorusunu da sormak gerekir.
Sınıfsal Eşitsizlikler ve Seçim Yapabilme Özgürlüğü
Sınıf, rasyonel davranışın anlamını değiştiren en önemli toplumsal faktörlerden biridir. Çünkü ekonomik kaynaklar yalnızca insanların ne satın alabileceğini değil, hangi kararları erteleyebileceğini, hangi riskleri alabileceğini ve geleceği ne kadar planlayabileceğini de belirler.
Maddi güvencesi bulunan biri, kendisine uygun olmayan bir işten ayrılıp yeni bir fırsat arayabilir. Birikimi olmayan, borçları bulunan ve ailesinin geçimini tek başına sağlayan biri için aynı karar çok daha yüksek risk taşır.
İlk kişi için işten ayrılmak özgürlük ve kariyer planlaması anlamına gelebilirken ikinci kişi için barınma veya temel ihtiyaçlarını karşılama sorununa dönüşebilir. Bu nedenle ekonomik açıdan güvencesiz bir kişinin risk almaması, mutlaka vizyonsuz olduğu anlamına gelmez. Bazen risk almamak, mevcut yaşam koşullarını korumanın en makul yoludur.
Pierre Bourdieu'nün toplumsal sınıflar üzerine çalışmaları, ekonomik sermayenin yanı sıra kültürel ve sosyal sermayenin de insanların fırsatlarını etkilediğini anlamamıza yardımcı olur. Ailesinden mesleki bağlantılar, eğitim desteği ve belirli kurumların işleyişine ilişkin bilgi alan biriyle bunlara erişemeyen birinin aynı başlangıç noktasında olduğunu söyleyemeyiz.
Örneğin üniversiteden mezun olan iki genç düşünelim. Birinin ailesi iş arama sürecinde maddi destek sağlayabiliyor, ücretsiz staj yapmasına imkân tanıyor ve mesleki çevresinden bağlantılar sunabiliyor. Diğerinin ise hemen çalışması, ailesine katkıda bulunması ve ulaşım masraflarını karşılaması gerekiyor.
İkinci genç, uzun vadede daha yararlı olabilecek ücretsiz bir stajı kabul etmek yerine ücretli bir işe girebilir. Bu tercih, kısa vadeli çıkarları uzun vadeli hedeflerin önüne koyduğu için eleştirilebilir. Fakat kişinin temel ihtiyaçlarını karşılaması gerekiyorsa bu karar oldukça anlaşılırdır.
Sınıfsal eşitsizliklerin önemli bir yönü de seçeneklerin görünüşte herkese açık olmasına rağmen pratikte herkes için ulaşılabilir olmamasıdır. Bir kursa katılmak, başka bir şehre taşınmak, iş kurmak veya yeniden eğitim almak teorik olarak mümkün olabilir. Ancak zaman, para, güvenli barınma ve sosyal destek eksikliği bu seçenekleri bazı insanlar için erişilemez hâle getirebilir.
Burada rasyonellik ile özgürlüğün birbirine bağlı olduğunu görüyoruz. İnsanların kararları ne kadar sınırlı seçenekler arasında verilmek zorunda kalıyorsa, onları yalnızca bireysel tercihleri üzerinden değerlendirmek o kadar yanıltıcı hâle gelir.
Duygular Rasyonelliğin Karşıtı mıdır?
Toplumda mantıklı karar vermek ile duygusal davranmak çoğu zaman birbirinin karşıtı gibi sunulur. Oysa duygular, kişinin ihtiyaçlarını, değerlerini ve tehlike algısını anlamasında önemli rol oynar.
Örneğin sürekli aşağılandığı bir iş yerinden ayrılmak isteyen bir kişi, kararını yalnızca maaş kaybı üzerinden değerlendirmeyebilir. Ruhsal iyiliğini, özsaygısını ve uzun vadeli yaşam kalitesini de hesaba katabilir. Bu kişinin yaşadığı öfke veya üzüntü, kararının mutlaka irrasyonel olduğu anlamına gelmez.
Elbette duygular bazen aceleci kararlara, hatalı değerlendirmelere veya gereksiz çatışmalara yol açabilir. Aynı durum korku ve kaygı için de geçerlidir. Ancak duyguları tamamen yok saymak da karar verme sürecini eksik bırakır.
Daniel Kahneman'ın karar verme üzerine çalışmaları, insanların yargılarının çeşitli bilişsel kestirmelerden ve önyargılardan etkilenebildiğini ortaya koymuştur. İnsanlar her zaman bütün seçenekleri karşılaştırmaz; bazen ilk izlenimlerine, alışkanlıklarına veya geçmiş deneyimlerine dayanırlar. Bu durum yalnızca belirli toplumsal gruplara özgü değildir.
Önemli olan, duyguların karar üzerindeki etkisini fark edebilmek ve gerektiğinde farklı bilgi kaynaklarından yararlanmaktır. Kişinin kendi duygularını tanıması, başkalarının duygularını küçümsememesi ve kararlarının sonuçlarını gözden geçirmesi rasyonel düşünmeyi güçlendirebilir.
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken bir başka nokta, kadınların duygusal, erkeklerin ise mantıklı olduğu yönündeki kalıp yargıdır. Böyle bir ayrım hem kadınların analitik becerilerini görünmez kılabilir hem de erkeklerin duygusal ihtiyaçlarını ifade etmelerini zorlaştırabilir. Rasyonellik bir cinsiyetin ayrıcalığı değil, koşullar ve deneyimler içinde geliştirilebilen bir karar verme becerisidir.
Toplumsal Normlar Neyi Mantıklı Kabul Ettiğimizi Nasıl Belirler?
Bir davranışın mantıklı kabul edilmesi, yalnızca nesnel sonuçlara bağlı değildir. İçinde yaşadığımız toplumun değerleri ve beklentileri de kararlarımızı yorumlama biçimimizi etkiler.
Örneğin bazı çevrelerde aile işletmesinde çalışmak, bireysel kariyer hedeflerinin önüne geçmesi gereken bir sorumluluk olarak görülür. Başka çevrelerde ise kişinin kendi mesleğini seçmesi ve ailesinden bağımsız bir yaşam kurması daha çok önemsenir. Aynı karar, bu iki farklı değer sistemi içinde farklı anlamlar kazanabilir.
Toplumsal normlar insanlara aidiyet sağlayabilir ve yaşamı düzenlemeye yardımcı olabilir. Ancak bu normlar sorgulanmadığında eşitsizlikleri de yeniden üretebilir. Kadınların bakım sorumluluklarını doğal bir görev olarak üstlenmesi, erkeklerin ekonomik başarı üzerinden değerlendirilmesi veya düşük gelirli kişilerin yaşadıkları sorunlardan tamamen kendilerinin sorumlu tutulması bu durumun örnekleri arasında sayılabilir.
Bu nedenle rasyonel düşünmek, toplumun kabul ettiği her kuralı sorgulamadan izlemek değildir. Bazen bir normla uyumlu hareket etmek, kişinin mevcut koşullarında en güvenli seçenek olabilir. Bazen de aynı normu sorgulamak ve değiştirmeye çalışmak uzun vadede daha yararlı sonuçlar doğurabilir.
Örneğin iş yerinde ayrımcı bir uygulamaya maruz kalan kişi, işini kaybetme korkusuyla sessiz kalmayı seçebilir. Bu davranışı hemen cesaretsizlik olarak değerlendirmek haksızlık olur. Kişinin ailesini geçindirme sorumluluğu, iş bulma ihtimali veya iş yerindeki güç ilişkileri bu kararı etkileyebilir.
Devam eden araştırmalar, ayrımcılığın istihdam ve fırsat eşitliği üzerindeki etkilerini çeşitli yöntemlerle incelemiştir. Örneğin Marianne Bertrand ve Sendhil Mullainathan'ın 2004 yılında yayımlanan Are Emily and Greg More Employable than Lakisha and Jamal? başlıklı araştırması, ABD'deki iş ilanlarına gönderilen benzer özgeçmişlerde kullanılan isimlerin işverenlerden gelen geri dönüşleri etkileyebildiğini göstermiştir. Araştırmacılar, beyaz Amerikalılarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlerin, siyah Amerikalılarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlerden daha fazla geri dönüş aldığını bildirmiştir.
Bu çalışma, bireysel yeterliliğin tek başına sonuçları belirlemediğini gösteren önemli örneklerden biridir. Bir kişinin başvurusunun reddedilmesi, her zaman onun yanlış bir strateji izlediği veya yeterince çaba göstermediği anlamına gelmez.
Benzer şekilde, ayrımcılığa maruz kalma ihtimali olduğunu düşünen bir kişinin belirli bir ortamdan uzak durması da bağlama göre rasyonel bir güvenlik stratejisi olabilir. Ancak böyle bir stratejinin kişiye yüklediği maliyetleri de unutmamak gerekir. İnsanlar sürekli kendilerini kanıtlamak, davranışlarını denetlemek veya olası önyargıları önceden hesaplamak zorunda kaldıklarında zaman, enerji ve fırsat kaybedebilirler.
Irk ve etnik köken üzerinden yapılan değerlendirmelerde de farklı grupları tek bir deneyime indirgememek gerekir. Göçmenlerin, azınlık gruplarının ve farklı etnik toplulukların karşılaştığı engeller ülkeye, döneme, hukuki statüye, eğitim düzeyine ve ekonomik koşullara göre değişir.
Bu nedenle doğru soru, “Bu insan neden böyle davranıyor?” sorusuyla sınırlı kalmamalıdır. “Bu insan hangi deneyimlerden geçti ve hangi riskleri hesaba katmak zorunda?” sorusunu da sormak gerekir.
Sınıfsal Eşitsizlikler ve Seçim Yapabilme Özgürlüğü
Sınıf, rasyonel davranışın anlamını değiştiren en önemli toplumsal faktörlerden biridir. Çünkü ekonomik kaynaklar yalnızca insanların ne satın alabileceğini değil, hangi kararları erteleyebileceğini, hangi riskleri alabileceğini ve geleceği ne kadar planlayabileceğini de belirler.
Maddi güvencesi bulunan biri, kendisine uygun olmayan bir işten ayrılıp yeni bir fırsat arayabilir. Birikimi olmayan, borçları bulunan ve ailesinin geçimini tek başına sağlayan biri için aynı karar çok daha yüksek risk taşır.
İlk kişi için işten ayrılmak özgürlük ve kariyer planlaması anlamına gelebilirken ikinci kişi için barınma veya temel ihtiyaçlarını karşılama sorununa dönüşebilir. Bu nedenle ekonomik açıdan güvencesiz bir kişinin risk almaması, mutlaka vizyonsuz olduğu anlamına gelmez. Bazen risk almamak, mevcut yaşam koşullarını korumanın en makul yoludur.
Pierre Bourdieu'nün toplumsal sınıflar üzerine çalışmaları, ekonomik sermayenin yanı sıra kültürel ve sosyal sermayenin de insanların fırsatlarını etkilediğini anlamamıza yardımcı olur. Ailesinden mesleki bağlantılar, eğitim desteği ve belirli kurumların işleyişine ilişkin bilgi alan biriyle bunlara erişemeyen birinin aynı başlangıç noktasında olduğunu söyleyemeyiz.
Örneğin üniversiteden mezun olan iki genç düşünelim. Birinin ailesi iş arama sürecinde maddi destek sağlayabiliyor, ücretsiz staj yapmasına imkân tanıyor ve mesleki çevresinden bağlantılar sunabiliyor. Diğerinin ise hemen çalışması, ailesine katkıda bulunması ve ulaşım masraflarını karşılaması gerekiyor.
İkinci genç, uzun vadede daha yararlı olabilecek ücretsiz bir stajı kabul etmek yerine ücretli bir işe girebilir. Bu tercih, kısa vadeli çıkarları uzun vadeli hedeflerin önüne koyduğu için eleştirilebilir. Fakat kişinin temel ihtiyaçlarını karşılaması gerekiyorsa bu karar oldukça anlaşılırdır.
Sınıfsal eşitsizliklerin önemli bir yönü de seçeneklerin görünüşte herkese açık olmasına rağmen pratikte herkes için ulaşılabilir olmamasıdır. Bir kursa katılmak, başka bir şehre taşınmak, iş kurmak veya yeniden eğitim almak teorik olarak mümkün olabilir. Ancak zaman, para, güvenli barınma ve sosyal destek eksikliği bu seçenekleri bazı insanlar için erişilemez hâle getirebilir.
Burada rasyonellik ile özgürlüğün birbirine bağlı olduğunu görüyoruz. İnsanların kararları ne kadar sınırlı seçenekler arasında verilmek zorunda kalıyorsa, onları yalnızca bireysel tercihleri üzerinden değerlendirmek o kadar yanıltıcı hâle gelir.
Duygular Rasyonelliğin Karşıtı mıdır?
Toplumda mantıklı karar vermek ile duygusal davranmak çoğu zaman birbirinin karşıtı gibi sunulur. Oysa duygular, kişinin ihtiyaçlarını, değerlerini ve tehlike algısını anlamasında önemli rol oynar.
Örneğin sürekli aşağılandığı bir iş yerinden ayrılmak isteyen bir kişi, kararını yalnızca maaş kaybı üzerinden değerlendirmeyebilir. Ruhsal iyiliğini, özsaygısını ve uzun vadeli yaşam kalitesini de hesaba katabilir. Bu kişinin yaşadığı öfke veya üzüntü, kararının mutlaka irrasyonel olduğu anlamına gelmez.
Elbette duygular bazen aceleci kararlara, hatalı değerlendirmelere veya gereksiz çatışmalara yol açabilir. Aynı durum korku ve kaygı için de geçerlidir. Ancak duyguları tamamen yok saymak da karar verme sürecini eksik bırakır.
Daniel Kahneman'ın karar verme üzerine çalışmaları, insanların yargılarının çeşitli bilişsel kestirmelerden ve önyargılardan etkilenebildiğini ortaya koymuştur. İnsanlar her zaman bütün seçenekleri karşılaştırmaz; bazen ilk izlenimlerine, alışkanlıklarına veya geçmiş deneyimlerine dayanırlar. Bu durum yalnızca belirli toplumsal gruplara özgü değildir.
Önemli olan, duyguların karar üzerindeki etkisini fark edebilmek ve gerektiğinde farklı bilgi kaynaklarından yararlanmaktır. Kişinin kendi duygularını tanıması, başkalarının duygularını küçümsememesi ve kararlarının sonuçlarını gözden geçirmesi rasyonel düşünmeyi güçlendirebilir.
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken bir başka nokta, kadınların duygusal, erkeklerin ise mantıklı olduğu yönündeki kalıp yargıdır. Böyle bir ayrım hem kadınların analitik becerilerini görünmez kılabilir hem de erkeklerin duygusal ihtiyaçlarını ifade etmelerini zorlaştırabilir. Rasyonellik bir cinsiyetin ayrıcalığı değil, koşullar ve deneyimler içinde geliştirilebilen bir karar verme becerisidir.
Toplumsal Normlar Neyi Mantıklı Kabul Ettiğimizi Nasıl Belirler?
Bir davranışın mantıklı kabul edilmesi, yalnızca nesnel sonuçlara bağlı değildir. İçinde yaşadığımız toplumun değerleri ve beklentileri de kararlarımızı yorumlama biçimimizi etkiler.
Örneğin bazı çevrelerde aile işletmesinde çalışmak, bireysel kariyer hedeflerinin önüne geçmesi gereken bir sorumluluk olarak görülür. Başka çevrelerde ise kişinin kendi mesleğini seçmesi ve ailesinden bağımsız bir yaşam kurması daha çok önemsenir. Aynı karar, bu iki farklı değer sistemi içinde farklı anlamlar kazanabilir.
Toplumsal normlar insanlara aidiyet sağlayabilir ve yaşamı düzenlemeye yardımcı olabilir. Ancak bu normlar sorgulanmadığında eşitsizlikleri de yeniden üretebilir. Kadınların bakım sorumluluklarını doğal bir görev olarak üstlenmesi, erkeklerin ekonomik başarı üzerinden değerlendirilmesi veya düşük gelirli kişilerin yaşadıkları sorunlardan tamamen kendilerinin sorumlu tutulması bu durumun örnekleri arasında sayılabilir.
Bu nedenle rasyonel düşünmek, toplumun kabul ettiği her kuralı sorgulamadan izlemek değildir. Bazen bir normla uyumlu hareket etmek, kişinin mevcut koşullarında en güvenli seçenek olabilir. Bazen de aynı normu sorgulamak ve değiştirmeye çalışmak uzun vadede daha yararlı sonuçlar doğurabilir.
Örneğin iş yerinde ayrımcı bir uygulamaya maruz kalan kişi, işini kaybetme korkusuyla sessiz kalmayı seçebilir. Bu davranışı hemen cesaretsizlik olarak değerlendirmek haksızlık olur. Kişinin ailesini geçindirme sorumluluğu, iş bulma ihtimali veya iş yerindeki güç ilişkileri bu kararı etkileyebilir.