Sude
New member
Pes Yapmak Ne Demek? Psikolojik ve Bilimsel Açıdan Pes Etme Davranışı
Pes Yapmak Ne Demek? Kavramın Günlük Dildeki ve Psikolojideki Karşılığı
“Pes yapmak” ifadesini günlük konuşmalarda sıkça duyuyoruz; ancak bilimsel açıdan bakınca burada aslında oldukça karmaşık bir davranıştan söz ediyoruz. Üstelik küçük bir dil ayrıntısıyla başlamak gerekiyor: Türkçede yaygın ve doğru kullanım genellikle “pes etmek” şeklindedir. “Pes yapmak” ise konuşma dilinde, özellikle internet ortamında veya forumlarda “vazgeçmek, mücadeleyi bırakmak, devam etmemek” anlamında kullanılabiliyor.
Fakat gerçekten pes etmek ne demek? Bir insan neden bir hedefinden vazgeçer? Her vazgeçiş başarısızlık mıdır, yoksa bazı durumlarda bırakmak rasyonel bir karar olabilir mi? Bence konunun ilginç tarafı tam da burada başlıyor. Çünkü psikoloji literatürü, “asla pes etme” düşüncesinin her koşulda doğru olmadığını gösteriyor.
Bu yazıda meseleyi yalnızca sözlük anlamıyla değil; motivasyon, öz-yeterlik, hedef yönetimi, sosyal destek ve toplumsal cinsiyet farklılıkları üzerinden araştırmaya çalışalım.
“Pes Etmek” Psikolojide Nasıl Açıklanıyor?
Psikolojide pes etmeye en yakın kavramlardan biri goal disengagement, yani hedefle olan bağlılığın sona erdirilmesidir. Bu kavram basitçe “artık uğraşmıyorum” demekten daha kapsamlıdır. Bir kişinin bir hedeften gerçekten uzaklaşması; davranışsal olarak çabayı bırakmasını, zihinsel olarak hedefi yeniden değerlendirmesini ve duygusal açıdan da hedefe bağlılığını azaltmasını içerebilir.
Brandstätter ve Bernecker'in Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan kapsamlı incelemesi, kişisel hedeflerde hem ısrarın hem de zamanında vazgeçmenin başarılı öz-düzenlemenin parçaları olduğunu vurguluyor. Araştırmacılar bunu “persistence and timely disengagement” yani ısrar ve zamanında hedeften ayrılma olarak ele alıyor.
Burada önemli bir ayrım ortaya çıkıyor:
Pes etmek = her durumda kötü olmak değildir.
Örneğin bir sınav için üç ay çalışıp sonuç alamayan bir kişinin “daha iyi bir çalışma yöntemi deneyeceğim” demesi pes etmek değildir. Buna karşılık, hedefin artık gerçekçi olmadığını gördüğü halde aynı yöntemi sonsuza kadar tekrarlamak da bilimsel açıdan otomatik olarak “azimli olmak” anlamına gelmez.
2024 yılında Nature Reviews Psychology dergisinde yayımlanan bir derleme de benzer biçimde hedeflerden vazgeçmenin bazı koşullarda gerekli olabileceğini ve hedef bırakmanın iyi oluş açısından yararlı sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor. Araştırmacılar bunun nedenlerinden birini insanların aynı anda birden fazla hedefe sahip olması ve zaman, enerji, dikkat gibi kaynaklarının sınırlı olmasıyla açıklıyor.
Pes Etmek ile Başarısız Olmak Aynı Şey Değil
Günlük yaşamda “pes etti” dediğimizde genellikle olumsuz bir anlam yüklüyoruz. Sanki mücadeleyi bırakan kişi zayıfmış gibi düşünüyoruz. Ancak bilimsel yaklaşım davranışın sonucundan çok nedenine ve koşullarına bakmayı gerektiriyor.
Bir kişi hedefe ulaşmanın mümkün olduğunu düşünüyor ve geçici bir başarısızlık nedeniyle vazgeçiyorsa bu, düşük dayanıklılık veya düşük öz-yeterlikle ilişkili olabilir. Fakat hedef objektif olarak ulaşılmaz hale geldiyse, aynı hedefte ısrar etmek kişinin zamanını ve kaynaklarını tüketebilir.
Ntoumanis ve Sedikides'in hedef sürdürme ve bırakma üzerine çalışmasında da “never give up” anlayışının her koşulda doğru olmadığı vurgulanıyor. Araştırmacılara göre bazı durumlarda önemli bir hedefi terk ederek alternatif bir hedefe kaynak aktarmak stratejik açıdan daha doğru olabilir.
Bu nedenle bilimsel açıdan daha doğru soru şudur:
“Pes etti mi?” yerine “Neden, ne zaman ve hangi koşullarda bıraktı?”
Bu üç soru davranışın niteliğini tamamen değiştirebilir.
Öz-Yeterlik: İnsan Neden Bir Noktada Mücadeleyi Bırakıyor?
Pes etme davranışını anlamak için önemli kavramlardan biri öz-yeterliktir. Öz-yeterlik, kişinin belirli bir davranışı gerçekleştirebileceğine ilişkin inancıdır.
Bandura'nın sosyal bilişsel yaklaşımında öz-yeterlik beklentilerinin kişinin engeller karşısında ne kadar çaba göstereceği ve ne kadar süre devam edeceğiyle ilişkili olduğu belirtilir. Brandstätter ve Bernecker'in literatür incelemesinde Bandura'nın bu yaklaşımı aktarılırken öz-yeterlik beklentilerinin engeller karşısındaki çaba ve devamlılığı etkilediği vurgulanmaktadır.
Bunun günlük hayattaki karşılığı oldukça basit:
Bir öğrenci “Matematikte kötüyüm, ne kadar çalışsam da yapamam” diye düşünüyorsa, başarısız bir denemeyi kendi kapasitesinin kanıtı olarak görebilir. Başka bir öğrenci aynı sonucu “Bu çalışma yöntemim işe yaramadı” şeklinde yorumlayabilir.
İki kişinin yaşadığı başarısızlık aynı olabilir fakat başarısızlığa verdikleri bilişsel anlam farklıdır.
Bu nedenle pes etme davranışını yalnızca “irade” ile açıklamak yetersiz kalır. Hedefin ulaşılabilirliği, kişinin geçmiş deneyimleri, geri bildirimleri, motivasyonu ve kendisi hakkındaki inançları birlikte değerlendirilmelidir.
Araştırmacılar Pes Etmeyi Nasıl İnceliyor?
Bu konudaki bilimsel çalışmalar tek bir yöntem kullanmıyor. Psikoloji araştırmalarında deneysel çalışmalar, boylamsal araştırmalar, anketler, meta-analizler ve sistematik derlemeler gibi farklı yöntemlerden yararlanılıyor.
Örneğin Miller ve Wrosch'un Psychological Science dergisinde yayımlanan çalışması 90 ergeni bir yıl boyunca takip etti. Araştırmacılar katılımcıların ulaşılması mümkün olmayan hedefleri yönetme kapasitesini değerlendirdi ve inflamasyon göstergelerinden C-reaktif protein (CRP) düzeylerini başlangıçta, 6. ayda ve 12. ayda ölçtü. Sonuçlarda, ulaşılamayan hedeflerden ayrılmakta daha fazla güçlük yaşayan kişilerde takip süresince CRP düzeylerinin artmasıyla ilişki bulundu.
Bu tür bir araştırmanın önemi şu: Araştırmacılar yalnızca insanlara “Ne kadar pes ediyorsun?” diye sormuyor. Davranışsal ve biyolojik göstergeleri zaman içinde takip ederek daha güçlü bir veri seti oluşturuyorlar.
Elbette bu tür bulgular “pes etmek sağlıklıdır” şeklinde genellenemez. Çalışmanın konusu özellikle ulaşılamayan hedeflerden ayrılma kapasitesi ile ilgilidir. Başka bir ifadeyle, önemli olan her hedefi bırakmak değil, artık gerçekçi olmayan hedefle sağlıklı biçimde bağ koparabilmektir.
Erkekler Daha Analitik, Kadınlar Daha Empatik mi? Bilim Ne Söylüyor?
Burada konu ister istemez toplumsal cinsiyet tartışmasına geliyor. Forumlarda sıkça “erkekler daha mantıklı düşünüyor, kadınlar ise duygularıyla karar veriyor” veya bunun tam tersi iddiaları görüyoruz. Ancak bilimsel veriler bu kadar keskin bir ayrımı desteklemiyor.
Hyde'ın American Psychologist dergisinde yayımlanan “Gender Similarities Hypothesis” çalışması, erkekler ve kadınların psikolojik açıdan çoğu değişkende birbirine sanıldığından daha fazla benzediğini savunuyor. Daha sonra 106 meta-analizi ve 386 meta-analitik etkiyi inceleyen Zell, Krizan ve Teeter'ın 2015 tarihli çalışmasında ortalama mutlak cinsiyet farkı d = 0,21 olarak hesaplandı; etkilerin büyük çoğunluğu küçük veya çok küçük düzeydeydi.
Bu yüzden “erkekler veri odaklı, kadınlar empati odaklıdır” cümlesini biyolojik bir gerçek gibi yazmak bilimsel açıdan doğru olmaz.
Fakat kullanıcının bu tartışmada özellikle istediği iki bakış açısını değerlendirmek mümkün: Bazı erkeklerin sorunları çözerken ölçülebilir verileri, neden-sonuç ilişkilerini ve performans göstergelerini ön plana çıkarması; bazı kadınların ise sosyal ilişkileri, karşı tarafın duygularını ve ilişkisel sonuçları daha fazla hesaba katması.
Burada “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” demek yerine farklı düşünme stratejilerinin varlığından söz etmek daha doğru olur.
Üstelik araştırmalar bu konuda ilginç ayrıntılar ortaya koyuyor. 2024 tarihli bir meta-analiz, bilişsel yansıtma testlerinde erkeklerin ortalama olarak kadınlardan daha yüksek puan aldığını, ancak farkın küçük olduğunu ve testin türünün sonuçları etkilediğini bildirdi.
Öte yandan empati araştırmaları da tek yönlü değil. 2023 yılında yayımlanan geniş örneklemli bir çalışmada kadınlar öz-bildirim empati ölçeklerinde daha yüksek puanlar verirken EEG ölçümleri empatik tepkilerde anlamlı bir cinsiyet farkı göstermedi. Araştırmacılar sosyal beklentilerin öz-bildirim sonuçlarını etkileyebileceğini belirtti.
Pes Yapmak Ne Demek? Kavramın Günlük Dildeki ve Psikolojideki Karşılığı
“Pes yapmak” ifadesini günlük konuşmalarda sıkça duyuyoruz; ancak bilimsel açıdan bakınca burada aslında oldukça karmaşık bir davranıştan söz ediyoruz. Üstelik küçük bir dil ayrıntısıyla başlamak gerekiyor: Türkçede yaygın ve doğru kullanım genellikle “pes etmek” şeklindedir. “Pes yapmak” ise konuşma dilinde, özellikle internet ortamında veya forumlarda “vazgeçmek, mücadeleyi bırakmak, devam etmemek” anlamında kullanılabiliyor.
Fakat gerçekten pes etmek ne demek? Bir insan neden bir hedefinden vazgeçer? Her vazgeçiş başarısızlık mıdır, yoksa bazı durumlarda bırakmak rasyonel bir karar olabilir mi? Bence konunun ilginç tarafı tam da burada başlıyor. Çünkü psikoloji literatürü, “asla pes etme” düşüncesinin her koşulda doğru olmadığını gösteriyor.
Bu yazıda meseleyi yalnızca sözlük anlamıyla değil; motivasyon, öz-yeterlik, hedef yönetimi, sosyal destek ve toplumsal cinsiyet farklılıkları üzerinden araştırmaya çalışalım.
“Pes Etmek” Psikolojide Nasıl Açıklanıyor?
Psikolojide pes etmeye en yakın kavramlardan biri goal disengagement, yani hedefle olan bağlılığın sona erdirilmesidir. Bu kavram basitçe “artık uğraşmıyorum” demekten daha kapsamlıdır. Bir kişinin bir hedeften gerçekten uzaklaşması; davranışsal olarak çabayı bırakmasını, zihinsel olarak hedefi yeniden değerlendirmesini ve duygusal açıdan da hedefe bağlılığını azaltmasını içerebilir.
Brandstätter ve Bernecker'in Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan kapsamlı incelemesi, kişisel hedeflerde hem ısrarın hem de zamanında vazgeçmenin başarılı öz-düzenlemenin parçaları olduğunu vurguluyor. Araştırmacılar bunu “persistence and timely disengagement” yani ısrar ve zamanında hedeften ayrılma olarak ele alıyor.
Burada önemli bir ayrım ortaya çıkıyor:
Pes etmek = her durumda kötü olmak değildir.
Örneğin bir sınav için üç ay çalışıp sonuç alamayan bir kişinin “daha iyi bir çalışma yöntemi deneyeceğim” demesi pes etmek değildir. Buna karşılık, hedefin artık gerçekçi olmadığını gördüğü halde aynı yöntemi sonsuza kadar tekrarlamak da bilimsel açıdan otomatik olarak “azimli olmak” anlamına gelmez.
2024 yılında Nature Reviews Psychology dergisinde yayımlanan bir derleme de benzer biçimde hedeflerden vazgeçmenin bazı koşullarda gerekli olabileceğini ve hedef bırakmanın iyi oluş açısından yararlı sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor. Araştırmacılar bunun nedenlerinden birini insanların aynı anda birden fazla hedefe sahip olması ve zaman, enerji, dikkat gibi kaynaklarının sınırlı olmasıyla açıklıyor.
Pes Etmek ile Başarısız Olmak Aynı Şey Değil
Günlük yaşamda “pes etti” dediğimizde genellikle olumsuz bir anlam yüklüyoruz. Sanki mücadeleyi bırakan kişi zayıfmış gibi düşünüyoruz. Ancak bilimsel yaklaşım davranışın sonucundan çok nedenine ve koşullarına bakmayı gerektiriyor.
Bir kişi hedefe ulaşmanın mümkün olduğunu düşünüyor ve geçici bir başarısızlık nedeniyle vazgeçiyorsa bu, düşük dayanıklılık veya düşük öz-yeterlikle ilişkili olabilir. Fakat hedef objektif olarak ulaşılmaz hale geldiyse, aynı hedefte ısrar etmek kişinin zamanını ve kaynaklarını tüketebilir.
Ntoumanis ve Sedikides'in hedef sürdürme ve bırakma üzerine çalışmasında da “never give up” anlayışının her koşulda doğru olmadığı vurgulanıyor. Araştırmacılara göre bazı durumlarda önemli bir hedefi terk ederek alternatif bir hedefe kaynak aktarmak stratejik açıdan daha doğru olabilir.
Bu nedenle bilimsel açıdan daha doğru soru şudur:
“Pes etti mi?” yerine “Neden, ne zaman ve hangi koşullarda bıraktı?”
Bu üç soru davranışın niteliğini tamamen değiştirebilir.
Öz-Yeterlik: İnsan Neden Bir Noktada Mücadeleyi Bırakıyor?
Pes etme davranışını anlamak için önemli kavramlardan biri öz-yeterliktir. Öz-yeterlik, kişinin belirli bir davranışı gerçekleştirebileceğine ilişkin inancıdır.
Bandura'nın sosyal bilişsel yaklaşımında öz-yeterlik beklentilerinin kişinin engeller karşısında ne kadar çaba göstereceği ve ne kadar süre devam edeceğiyle ilişkili olduğu belirtilir. Brandstätter ve Bernecker'in literatür incelemesinde Bandura'nın bu yaklaşımı aktarılırken öz-yeterlik beklentilerinin engeller karşısındaki çaba ve devamlılığı etkilediği vurgulanmaktadır.
Bunun günlük hayattaki karşılığı oldukça basit:
Bir öğrenci “Matematikte kötüyüm, ne kadar çalışsam da yapamam” diye düşünüyorsa, başarısız bir denemeyi kendi kapasitesinin kanıtı olarak görebilir. Başka bir öğrenci aynı sonucu “Bu çalışma yöntemim işe yaramadı” şeklinde yorumlayabilir.
İki kişinin yaşadığı başarısızlık aynı olabilir fakat başarısızlığa verdikleri bilişsel anlam farklıdır.
Bu nedenle pes etme davranışını yalnızca “irade” ile açıklamak yetersiz kalır. Hedefin ulaşılabilirliği, kişinin geçmiş deneyimleri, geri bildirimleri, motivasyonu ve kendisi hakkındaki inançları birlikte değerlendirilmelidir.
Araştırmacılar Pes Etmeyi Nasıl İnceliyor?
Bu konudaki bilimsel çalışmalar tek bir yöntem kullanmıyor. Psikoloji araştırmalarında deneysel çalışmalar, boylamsal araştırmalar, anketler, meta-analizler ve sistematik derlemeler gibi farklı yöntemlerden yararlanılıyor.
Örneğin Miller ve Wrosch'un Psychological Science dergisinde yayımlanan çalışması 90 ergeni bir yıl boyunca takip etti. Araştırmacılar katılımcıların ulaşılması mümkün olmayan hedefleri yönetme kapasitesini değerlendirdi ve inflamasyon göstergelerinden C-reaktif protein (CRP) düzeylerini başlangıçta, 6. ayda ve 12. ayda ölçtü. Sonuçlarda, ulaşılamayan hedeflerden ayrılmakta daha fazla güçlük yaşayan kişilerde takip süresince CRP düzeylerinin artmasıyla ilişki bulundu.
Bu tür bir araştırmanın önemi şu: Araştırmacılar yalnızca insanlara “Ne kadar pes ediyorsun?” diye sormuyor. Davranışsal ve biyolojik göstergeleri zaman içinde takip ederek daha güçlü bir veri seti oluşturuyorlar.
Elbette bu tür bulgular “pes etmek sağlıklıdır” şeklinde genellenemez. Çalışmanın konusu özellikle ulaşılamayan hedeflerden ayrılma kapasitesi ile ilgilidir. Başka bir ifadeyle, önemli olan her hedefi bırakmak değil, artık gerçekçi olmayan hedefle sağlıklı biçimde bağ koparabilmektir.
Erkekler Daha Analitik, Kadınlar Daha Empatik mi? Bilim Ne Söylüyor?
Burada konu ister istemez toplumsal cinsiyet tartışmasına geliyor. Forumlarda sıkça “erkekler daha mantıklı düşünüyor, kadınlar ise duygularıyla karar veriyor” veya bunun tam tersi iddiaları görüyoruz. Ancak bilimsel veriler bu kadar keskin bir ayrımı desteklemiyor.
Hyde'ın American Psychologist dergisinde yayımlanan “Gender Similarities Hypothesis” çalışması, erkekler ve kadınların psikolojik açıdan çoğu değişkende birbirine sanıldığından daha fazla benzediğini savunuyor. Daha sonra 106 meta-analizi ve 386 meta-analitik etkiyi inceleyen Zell, Krizan ve Teeter'ın 2015 tarihli çalışmasında ortalama mutlak cinsiyet farkı d = 0,21 olarak hesaplandı; etkilerin büyük çoğunluğu küçük veya çok küçük düzeydeydi.
Bu yüzden “erkekler veri odaklı, kadınlar empati odaklıdır” cümlesini biyolojik bir gerçek gibi yazmak bilimsel açıdan doğru olmaz.
Fakat kullanıcının bu tartışmada özellikle istediği iki bakış açısını değerlendirmek mümkün: Bazı erkeklerin sorunları çözerken ölçülebilir verileri, neden-sonuç ilişkilerini ve performans göstergelerini ön plana çıkarması; bazı kadınların ise sosyal ilişkileri, karşı tarafın duygularını ve ilişkisel sonuçları daha fazla hesaba katması.
Burada “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” demek yerine farklı düşünme stratejilerinin varlığından söz etmek daha doğru olur.
Üstelik araştırmalar bu konuda ilginç ayrıntılar ortaya koyuyor. 2024 tarihli bir meta-analiz, bilişsel yansıtma testlerinde erkeklerin ortalama olarak kadınlardan daha yüksek puan aldığını, ancak farkın küçük olduğunu ve testin türünün sonuçları etkilediğini bildirdi.
Öte yandan empati araştırmaları da tek yönlü değil. 2023 yılında yayımlanan geniş örneklemli bir çalışmada kadınlar öz-bildirim empati ölçeklerinde daha yüksek puanlar verirken EEG ölçümleri empatik tepkilerde anlamlı bir cinsiyet farkı göstermedi. Araştırmacılar sosyal beklentilerin öz-bildirim sonuçlarını etkileyebileceğini belirtti.