Melis
New member
Pembenin Eş Anlamlısı Var mıdır? Bir Kelimenin Peşinden Eski Bir Dükkâna Uzanan Hikâye
Geçenlerde arkadaş grubumuzda çok basit görünen bir soru ortaya atıldı: “Pembenin eş anlamlısı var mı?”
İlk anda hepimiz aynı cevabı verecekmişiz gibi hissettim. Sonuçta pembe bir renk adıydı. Ama sohbet uzadıkça, aslında sorunun yalnızca bir renk hakkında olmadığını fark ettik. “Pembe” dediğimizde gerçekten tek bir şeyi mi anlatıyorduk? Gül pembesi, pudra pembesi, fuşya, açık pembe, şeker pembesi… Bunların her biri aynı kelimenin yerine geçebilir miydi?
Tam bu noktada arkadaşım Murat, “Bunun cevabını sözlükten buluruz,” dedi.
Ben de “Belki sözlükten fazlası gerekir,” diye karşılık verdim.
O gün başlayan küçük tartışma, bizi İstanbul’un eski bir mahallesinde, yıllardır açık duran küçük bir kırtasiye ve kitapçı dükkânına kadar götürdü. Asıl ilginç olan ise orada öğrendiğimiz şeydi: Bazen bir kelimenin eş anlamlısını ararken aslında o kelimenin toplumdaki yolculuğunu araştırıyorduk.
Pembe Gerçekten Bir Eş Anlamlıya Sahip mi?
Önce temel meseleyi açıklığa kavuşturalım.
Türkçede “pembe” kelimesinin, “masa” ve “seki” gibi doğrudan yerine kullanılabilecek, anlamı bütünüyle aynı olan yaygın bir eş anlamlısı bulunmaz.
“Gül kurusu”, “pudra”, “şeker pembesi”, “toz pembe” veya “gül pembesi” gibi ifadeler ise çoğunlukla pembenin farklı tonlarını, çağrışımlarını ya da kullanım biçimlerini anlatır. Bunları her cümlede “pembe” kelimesinin yerine koymak doğru olmaz.
Örneğin:
“Pembe bir elbise giydi.”
cümlesinde “pudra bir elbise giydi” dediğimizde aynı anlamı vermeyiz. Pudra pembesi belirli ve daha açık bir tonu çağrıştırır.
Buradaki ayrım önemli.
Eş anlamlı kelimeler, genel olarak aynı veya çok yakın anlamı taşıyan ve belirli bağlamlarda birbirlerinin yerine kullanılabilen sözcüklerdir. Ancak renk adlarında durum biraz daha karmaşıktır. Çünkü renkler yalnızca sözlük anlamlarıyla değil, kültürel çağrışımlarıyla da yaşar.
Biz bunu o eski dükkânda daha iyi anlayacaktık.
Eski Kitapçıdaki Pembe Defter
Dükkânın sahibi Hasan Bey, yetmişli yaşlarında, sakin konuşan bir adamdı. Rafların arasında ilerlerken Murat doğrudan soruyu sordu:
“Hasan Amca, pembenin eş anlamlısı var mı?”
Hasan Bey gözlüğünü düzeltti.
“Eş anlamlısı mı? Neye göre?”
Murat şaşırdı.
“Yani… pembe yerine kullanabileceğimiz başka bir kelime?”
Hasan Bey gülümsedi.
“Peki, ‘pembe’ yerine hangi kelimeyi koyacaksın?”
Murat birkaç saniye düşündü.
“Mesela… gül rengi?”
Hasan Bey hemen eski bir defteri raftan çıkardı.
Defterin kapağı solmuş, rengi yıllar içinde pembeden kahverengiye yaklaşmıştı.
“Bunun rengi nedir?” diye sordu.
“Pembe,” dedim.
“Ben buna ‘gül rengi’ desem aynı şeyi mi anlatırım?”
“Tam olarak değil.”
“İşte mesele bu.”
Sonra defteri masanın üzerine bıraktı.
“Renk adları bazen birbirine yaklaşır ama birbirinin yerine geçmez. Hele ki insanlar onlara kültürel anlamlar yüklediyse.”
Bu cümle, sohbetin yönünü tamamen değiştirdi.
Bir Rengin Tarihine Kısa Bir Yolculuk
Hasan Bey bize pembenin yalnızca modern dünyaya ait bir kavram olmadığını anlattı.
“Pembe” kelimesinin Türkçedeki kökeni, Farsçadaki “pembe” sözcüğüne dayanır. Bu kelime pamukla ilişkili tarihsel bir adlandırmadan renk anlamına doğru gelişmiştir. Türk Dil Kurumu sözlüklerinde “pembe”, beyaza biraz kırmızı karışmasıyla oluşan açık renk olarak tanımlanır.
Burada dikkat çekici olan şey, renklerin yalnızca fiziksel özellikler olmamasıdır.
Bir toplum bir rengi nasıl adlandırıyorsa, o rengi nasıl algıladığını da bir ölçüde gösterir.
Daha sonra konuşma kadın ve erkeklere atfedilen renk algılarına geldi.
Murat, “Pembe zaten kadın rengi olarak biliniyor,” dedi.
Hasan Bey başını salladı.
“Bugün öyle düşünülüyor. Ama bunun tarihin başından beri böyle olduğunu sanmak doğru değil.”
Bu kez hepimiz sustuk.
Gerçekten de düşündüğümüzde, “pembe kadınlara, mavi erkeklere aittir” şeklindeki ayrımın evrensel ve değişmez bir kural olmadığını fark etmek mümkündü.
Renklerin toplumsal anlamları zaman içerisinde değişebiliyor.
Pembe ve Mavi: Değişen Toplumsal Anlamlar
Renklerin cinsiyetle ilişkilendirilmesi özellikle modern dönemde belirginleşen bir kültürel olgudur. Ancak geçmişte bu kodların bugünkü kadar kesin olmadığını gösteren tarihsel örnekler vardır.
Örneğin Batı dünyasında 19. ve 20. yüzyılın başlarında pembe ile mavinin çocukların cinsiyetine göre bugünkü kadar katı biçimde ayrılmadığı görülür. Hatta bazı eski kaynaklarda pembenin erkek çocuklarla, mavinin kız çocuklarla ilişkilendirildiği örnekler bile vardır.
Bu durum bize önemli bir şey söylüyor:
Toplumların “doğal” kabul ettiği bazı renk ilişkileri aslında tarihsel olarak değişebilir.
Yani pembe yalnızca bir renk değildir.
Bazen bir dönemin estetik anlayışını, bazen moda sektörünü, bazen reklamcılığı, bazen de toplumsal cinsiyet algılarını yansıtan bir sembole dönüşebilir.
Peki bu, “pembe kadınların rengidir” demeyi doğru yapar mı?
Elbette hayır.
Tam tersine, bunun kültürel bir kod olduğunu anlamamızı sağlar.
Murat'ın Çözümü, Elif'in Sorusu
Dükkânda sohbet ederken yanımıza Elif de geldi. Elif, dilbilim üzerine çalışan bir arkadaşımdı.
Murat meseleyi ona anlattı:
Geçenlerde arkadaş grubumuzda çok basit görünen bir soru ortaya atıldı: “Pembenin eş anlamlısı var mı?”
İlk anda hepimiz aynı cevabı verecekmişiz gibi hissettim. Sonuçta pembe bir renk adıydı. Ama sohbet uzadıkça, aslında sorunun yalnızca bir renk hakkında olmadığını fark ettik. “Pembe” dediğimizde gerçekten tek bir şeyi mi anlatıyorduk? Gül pembesi, pudra pembesi, fuşya, açık pembe, şeker pembesi… Bunların her biri aynı kelimenin yerine geçebilir miydi?
Tam bu noktada arkadaşım Murat, “Bunun cevabını sözlükten buluruz,” dedi.
Ben de “Belki sözlükten fazlası gerekir,” diye karşılık verdim.
O gün başlayan küçük tartışma, bizi İstanbul’un eski bir mahallesinde, yıllardır açık duran küçük bir kırtasiye ve kitapçı dükkânına kadar götürdü. Asıl ilginç olan ise orada öğrendiğimiz şeydi: Bazen bir kelimenin eş anlamlısını ararken aslında o kelimenin toplumdaki yolculuğunu araştırıyorduk.
Pembe Gerçekten Bir Eş Anlamlıya Sahip mi?
Önce temel meseleyi açıklığa kavuşturalım.
Türkçede “pembe” kelimesinin, “masa” ve “seki” gibi doğrudan yerine kullanılabilecek, anlamı bütünüyle aynı olan yaygın bir eş anlamlısı bulunmaz.
“Gül kurusu”, “pudra”, “şeker pembesi”, “toz pembe” veya “gül pembesi” gibi ifadeler ise çoğunlukla pembenin farklı tonlarını, çağrışımlarını ya da kullanım biçimlerini anlatır. Bunları her cümlede “pembe” kelimesinin yerine koymak doğru olmaz.
Örneğin:
“Pembe bir elbise giydi.”
cümlesinde “pudra bir elbise giydi” dediğimizde aynı anlamı vermeyiz. Pudra pembesi belirli ve daha açık bir tonu çağrıştırır.
Buradaki ayrım önemli.
Eş anlamlı kelimeler, genel olarak aynı veya çok yakın anlamı taşıyan ve belirli bağlamlarda birbirlerinin yerine kullanılabilen sözcüklerdir. Ancak renk adlarında durum biraz daha karmaşıktır. Çünkü renkler yalnızca sözlük anlamlarıyla değil, kültürel çağrışımlarıyla da yaşar.
Biz bunu o eski dükkânda daha iyi anlayacaktık.
Eski Kitapçıdaki Pembe Defter
Dükkânın sahibi Hasan Bey, yetmişli yaşlarında, sakin konuşan bir adamdı. Rafların arasında ilerlerken Murat doğrudan soruyu sordu:
“Hasan Amca, pembenin eş anlamlısı var mı?”
Hasan Bey gözlüğünü düzeltti.
“Eş anlamlısı mı? Neye göre?”
Murat şaşırdı.
“Yani… pembe yerine kullanabileceğimiz başka bir kelime?”
Hasan Bey gülümsedi.
“Peki, ‘pembe’ yerine hangi kelimeyi koyacaksın?”
Murat birkaç saniye düşündü.
“Mesela… gül rengi?”
Hasan Bey hemen eski bir defteri raftan çıkardı.
Defterin kapağı solmuş, rengi yıllar içinde pembeden kahverengiye yaklaşmıştı.
“Bunun rengi nedir?” diye sordu.
“Pembe,” dedim.
“Ben buna ‘gül rengi’ desem aynı şeyi mi anlatırım?”
“Tam olarak değil.”
“İşte mesele bu.”
Sonra defteri masanın üzerine bıraktı.
“Renk adları bazen birbirine yaklaşır ama birbirinin yerine geçmez. Hele ki insanlar onlara kültürel anlamlar yüklediyse.”
Bu cümle, sohbetin yönünü tamamen değiştirdi.
Bir Rengin Tarihine Kısa Bir Yolculuk
Hasan Bey bize pembenin yalnızca modern dünyaya ait bir kavram olmadığını anlattı.
“Pembe” kelimesinin Türkçedeki kökeni, Farsçadaki “pembe” sözcüğüne dayanır. Bu kelime pamukla ilişkili tarihsel bir adlandırmadan renk anlamına doğru gelişmiştir. Türk Dil Kurumu sözlüklerinde “pembe”, beyaza biraz kırmızı karışmasıyla oluşan açık renk olarak tanımlanır.
Burada dikkat çekici olan şey, renklerin yalnızca fiziksel özellikler olmamasıdır.
Bir toplum bir rengi nasıl adlandırıyorsa, o rengi nasıl algıladığını da bir ölçüde gösterir.
Daha sonra konuşma kadın ve erkeklere atfedilen renk algılarına geldi.
Murat, “Pembe zaten kadın rengi olarak biliniyor,” dedi.
Hasan Bey başını salladı.
“Bugün öyle düşünülüyor. Ama bunun tarihin başından beri böyle olduğunu sanmak doğru değil.”
Bu kez hepimiz sustuk.
Gerçekten de düşündüğümüzde, “pembe kadınlara, mavi erkeklere aittir” şeklindeki ayrımın evrensel ve değişmez bir kural olmadığını fark etmek mümkündü.
Renklerin toplumsal anlamları zaman içerisinde değişebiliyor.
Pembe ve Mavi: Değişen Toplumsal Anlamlar
Renklerin cinsiyetle ilişkilendirilmesi özellikle modern dönemde belirginleşen bir kültürel olgudur. Ancak geçmişte bu kodların bugünkü kadar kesin olmadığını gösteren tarihsel örnekler vardır.
Örneğin Batı dünyasında 19. ve 20. yüzyılın başlarında pembe ile mavinin çocukların cinsiyetine göre bugünkü kadar katı biçimde ayrılmadığı görülür. Hatta bazı eski kaynaklarda pembenin erkek çocuklarla, mavinin kız çocuklarla ilişkilendirildiği örnekler bile vardır.
Bu durum bize önemli bir şey söylüyor:
Toplumların “doğal” kabul ettiği bazı renk ilişkileri aslında tarihsel olarak değişebilir.
Yani pembe yalnızca bir renk değildir.
Bazen bir dönemin estetik anlayışını, bazen moda sektörünü, bazen reklamcılığı, bazen de toplumsal cinsiyet algılarını yansıtan bir sembole dönüşebilir.
Peki bu, “pembe kadınların rengidir” demeyi doğru yapar mı?
Elbette hayır.
Tam tersine, bunun kültürel bir kod olduğunu anlamamızı sağlar.
Murat'ın Çözümü, Elif'in Sorusu
Dükkânda sohbet ederken yanımıza Elif de geldi. Elif, dilbilim üzerine çalışan bir arkadaşımdı.
Murat meseleyi ona anlattı: